«قم جديد»؛ شايد تلقي نخستين از اين دو واژه، شهري جديد يا ساخت ابنيه نو در قم باشد كه البته اين تلقي هم پر بيراه نيست چرا كه شهر قم در سالهاي اخير چهره عوض كرده و ساختمانها و حتي حجره‌هاي طلبه‌ها همانند دهه 70 نيست اما مفهوم كلمات در اين يادداشت،متجدد شدن مذهبي‌ترين شهر ايران از لحاظ ظاهري نيست اكنون بحث بر سر شهر قمي است كه از سال‌هاي نخستين دهه 80 به تحولي عظيم روي آورد و در فضاي مجازي از بزرگ‌ترين و پرمدعاترين شهرهاي ايران گوي سبقت را ربود.

نخستين بار سايت مراجع تقليد در قم آغاز به كار كرد كه نوعي حسن و امتياز براي جوانان اين شهر محسوب مي‌شد چرا كه مقاومت‌ها و حساسيت‌هاي موجود در فضاي مذهبي‌ترين شهر كشور به دليل استقبال مراجع ديني به تدريج رنگ باخت. حوزه‌ها هم به تبعيت از مراجع، خود را با شرايط جديد و شاخص‌هاي جهاني شدن همراه كردند و اين همراهي به نحوي تقويت شده بود كه هداياي حوزوي از كتاب به وام خريد كامپيوتر و ارائه كارت اينترنت رايگان تغيير كرد.

اگر چه در سال 82 استفاده از اينترنت و راه اندازي سايت‌هاي اطلاع رساني در قم پذيرفته و مورد استقبال قرار گرفت اما مردم اين شهر هنوز نتوانسته بودند نسبتي ميان خود و وبلاگ بيابند اما روحانيت به ياري اينترنت آمد و مدير وقت حوزه، با استقبالي كه از وبلاگ‌نويسان به عمل آورد شبهات مطرح در مورد اين تكنولوژي نوين كه گستره آن، تمام شهرهاي ايران را شامل شده بود را پاسخ داد.

يك سال بعد يعني در سال 83 براي رواج بيشتر اينترنت در قم و رفع بدبيني‌ها نسبت به وبلاگ‌ها، دفتر توسعه وبلاگ‌هاي ديني به راه افتاد و از ديدگاه علما و مراجع در مورد اينترنت و وبلاگها نوشت و ازبرگزاري مراسمهاي ويژه براي تقدير از وبلاگ نويسان بارها اخباري را منتشر كرد تا حساسيت‌ها كاملا برطرف شود. اين سايت تا انتهاي سال گذشته فعال بود اما از آن پس يعني در سال جديد خبري مخابره نكرد. اكنون كه همگان به ارزش وبلاگ‌ها و سايت‌ها واقف شده‌اند، حوزه وارد فاز جديدي شد و مسابقات وبلاگ نويسي برگزار مي‌كند.

اكنون صحنه انتقادات به اين تكنولوژي تبديل به محفلي براي تبادل نظر و اطلاع از آخرين دستاوردهاي روز اينترنت شده است. تعداد وبلاگ‌هاي حوزويان به قدري افزايش يافت كه روزنامه‌هاي خارجي درباره آن گزارشاتي مخابره كردند و به تحسين مذهبي‌ترين شهر ايران پرداختند كه به دور از هياهو و بهانه‌گيري‌ خود را با علم و فرصتهاي روز همراه كردند و حتي محدوديت‌هايي كه شايد افراد عادي با آن مواجه بودند را هم رفع نمودند تا حوزه عليمه قم به بروز ترين نهاد آموزش ديني در خاورميانه تبديل گردد.

روحانيون در منبرهاي مجازي

شايد كمتر روحاني‌اي در دهه 80 بوده است كه از طريق اينترنت و مطالعه وبلاگ‌ها از اخبار كسب اطلاع نكرده باشد. امروزه روحاني و غير روحاني تفاوت ندارد و اينترنت به ابزاري مهم در منازل تبديل شده است به نحوي كه شركت‌هاي ارائه سرويس در رقابت با يكديگر به كاهش قيمت روي آورده‌اند.

در اين ميان روحانيوني هم هستند كه فراتر از كسب اخبار، خودشان هم با راه اندازي سايت يا وبلاگي منبع خبري مي‌شوند و با مخاطبان خود ارتباط برقرار مي‌كنند. در اين گزارش كوتاه به بررسي وبلاگ‌ها و سايت‌هاي تعدادي از روحانيون پرداخته شده است:

وبلاگ حجت الاسلام احمد پناهيان با آدرس اينترنتي www.ahmadpanahian.javanblog.com تنها يك صفحه با لوگوي نارنجي و صفحه سفيد است كه تاكنون مطلبي در آن منتشر نشده است. البته حجت الاسلام پناهيان در حال راه اندازي سايتي با نام بيان معنوي و نشاني اينترنتي www.panahian.ir است.

حجت الاسلام شهاب مرادي داراي سايتي با نام خودش و به نشاني اينترنتي www.shahab-moradi.ir است كه نحوه نگارش مطالب در آن الهام گرفته از مطالب وبلاگي است. اين سايت شامل بخش‌هايي به نام آلبوم، برنامه‌ها، پيام‌هاي شما، مصاحبه و يادداشت‌هاست. ويژگي سايت مرادي صراحت آن است چنان كه در بخش يادداشت‌ها به بيان واقعيت‌هايي كه نمي‌تواند در مصاحبه‌ها يا برنامه‌هاي تلوزيوني بيان كند، پرداخته است. بخش نظرات سايت هم جالب است و به تمام انتقادات پاسخ داده شده است.

حميدرسايي نماينده تهران در مجلس شوراي اسلامي هم سايتي دارد كه بيشتر به وبلاگ شباهت دارد.

او در www.rasaee.ir به انتشار مصاحبه‌هاي خود و همچنين انتقاداتي پرداخته كه در صحن علني مجلس مجال و موقعيت بيان آنها را ندارد.

قاسم روانبخش هم داراي وبلاگي به نام روانبخش با آدرس اينترنتي www.ravanbakhsh.blogfa.com است كه در آن به انتشار مقالات و يادداشت‌هايش در نشريه پرتو سخن كه عهده‌دار دبيري سياسي آن است، ميپردازد. برخي اوقات هم در نقد جناح مقابل اصولگرايان مطالبي منتشر مي‌كند. روانبخش علاقه‌اي به انتشار نظر مخاطبان درباره مطالبش ندارد كه از نقاط ضعف اين وبلاگ محسوب مي‌شود.

حجت الاسلام سيدرضا اكرمي هم داراي سايت شخصي با آدرس www.akrami.org/blog است كه در آن به انتشار گفت‌وگوهاي اين نماينده مجلس با رسانه‌ها پرداخته شده است. اكرمي بخشي هم به عنوان مقالات در سايت خود دارد كه عمدتا به مناسبت‌هاي مذهبي، مقالاتي نوشته شده است.



فراخوان مسابقات وبلاگ نويسي

دبير اجرايي ستاد يادواره شهداي روحاني خراسان رضوي گفت: در آستانه برگزاري اجلاسيه شهداي روحاني اين استان، فراخوان مسابقات وبلاگ ‌نويسي، مقاله‌نويسي و عكس و خاطره با محوريت شهداي روحاني آغاز شد.

حجت‌الاسلام سليماني مقدم گفت: اين مسابقات به‌منظور ترويج فرهنگ ايثار وشهادت در جامعه به صورت سراسري برگزار شده و عموم علاقه‌مندان مي‌توانند در آن شركت كنند. وي اظهار داشت: «شهداي روحاني در آيينه خاطرات»، «ميراث معنوي و اخلاقي شهداي روحاني»، «بصيرت در كلام شهداي روحاني»، «مطالبات شهدا از اقشار جامعه اسلامي» و «نقش روحانيت در دفاع مقدس» محورهاي اين فراخوان را تشكيل مي‌دهند.

به آساني نمي‌توان از تحولات حوزه علميه قم در دهه 80 گذر كرد. تحولاتي كه شايد پذيرش آن در سال‌هاي ابتدايي اين دهه براي برخي اعضاي خانواده روحانيت سخت بود اما امروز خودشان از كاربراني هستند كه صبح را با فشار دادن كليد رايانه آغاز مي‌كنند و از آخرين افرادي هستند كه شب كليد خاموش را مي‌زنند. امروز ديگر اينترنت در قم مخالف و منتقدي ندارد و با كمك مراجع و اساتيد حوزه آنچنان استفاده از اين تكنولوژي فراگير شده است كه مسابقات وبلاگ نويسي در دو حوزه خواهران و برادران به طور منظم برگزار مي‌شود. امروز وبلاگ به منبرهاي روحانيت تبديل شده است. منبرهايي كه مي‌توان در آنها سوال كرد و پاسخ شنيد و دوستان جديد از شهر قم يافت. موضوعي كه از چشم رسانه‌هاي خارجي هم غافل نمانده و آنها را مجبور به اعتراف كرده كه پيشرفت تكنولوژي در قم غيرقابل تصور است.

مطهره شفيعي

تهران‌امروز



طلبه‌اي متولد 1358 است اما در زماني كه بسياري از نزديك شدن به فضاي مجازي به‌ويژه اينترنت هراس داشتند، او وبلاگي را تحت عنوان «منبر نت» راه اندازي كرد و در همان زمان راه‌اندازي به خودش قول داد تا مصلحت‌ها او را از نگارش واقعيات باز ندارد. او به سرعت در وبلاگ نويسي پيشرفت كرد و به گفته خودش مسير آينده او با اين وبلاگ تغيير كرد.

چنانكه خبرگزاري رسا را با دوستانش راه‌اندازي كرد و مديريت ارتباطات دفتر توسعه وبلاگ ديني را پذيرفت. شايد بتوان به نجمي نام اولين وبلاگ نويس حوزه را داد كه در 9 سال منبرنت او فعال بوده است.



وبلاگ «منبر نت» از چه سالي فعال شد و اسم آن را چگونه انتخاب كرديد؟

در بهمن سال 81 منبر نت در پرشين بلاگ راه اندازي شد و تا امروز اگر چه پسوند IR دارد اما ترجيح مي‌دهم كه نوشتارش سبك وبلاگ باشد. از اين جهت هم نام منبر نت را براي آن انتخاب كردم كه راه ارتباط طلاب با مردم همين منبرها هستند و من مي‌خواستم در فضاي مجازي منبر وجود داشته باشد لذا از نام منبر نت استفاده كردم تا با مخاطبانم ارتباط برقرار كنم. اكنون حدود 9 سال از راه‌اندازي منبر نت مي‌گذرد. همين وبلاگ بود كه آينده شغلي مرا تحت تاثير قرار داد و آينده‌اي رسانه‌اي براي من رقم زد. با دوستان زيادي آشنا شدم و خبرگزاري رسا را راه‌اندازي كرديم كه سه سال دبير خبر آن بودم. موسسه فرهنگي و رسانه‌اي هم راه اندازي كرديم.

در حدود 9 سال پيش هنوز فضاي جامعه آشنايي چنداني با اينترنت و فضاي مجازي نداشت و خاطرم مي‌آيد اقشاري از جامعه از راه‌اندازي اينترنت بيم داشتند اما شما در همان دوران و در شهر قم كه شايد بيشترين مخالفان اينترنت در آنجا بودند، منبر نت را راه‌ اندازي كرديد. با چه انتقاداتي مواجه بوديد؟

آنچه شما مي‌گوييد با واقعيت قم در 9 سال پيش تطبيق ندارد. سايتهاي مراجع خيلي زود در قم راه‌اندازي شد اما در مورد وبلاگ، قضاوتهاي اشتباه وجود داشت و مقاومت‌هايي مي‌شد. دليل آن هم عدم معرفي صحيح وبلاگ به مردم بود. اگر به درستي وبلاگ را به مردم معرفي مي‌كردند، چنين مقاومتهايي هم نبود.

مردم اولين خبري كه در مورد وبلاگ شنيدند مربوط به دستگيري چند وبلاگ نويس بود البته جرم آنها سياسي نوشتن در وبلاگهايشان بود. اما در حوزه وضع اينگونه نبود و آيت‌الله حسيني بوشهري در زماني كه مدير حوزه بود، از وبلاگ نويسي استقبال كرد. به تدريج ارائه مطالب و مستندات در وبلاگ طلاب آغاز شد و مطالب بسيار خوبي هم از طريق آنها انتشار يافت. وبلاگهايي كه نويسندگانشان ماهيت طلبگي داشتند و روز به روز بر تعداد آنها افزوده شده است.

ظاهرا اولين وبلاگ طلبه‌اي از قم به شما اختصاص داشت.

دو وبلاگ ديگر همزمان با منبر نت راه اندازي شدند اما بعد 2 يا 3 سال فعاليت خود را متوقف كردند. منبر نت هم با فراز و نشيبهاي زيادي در اين سال‌ها مواجه بود. زمان‌هايي بوده كه من در يك هفته 4 تا 5 مطلب ارسال مي‌كردم و زماني هم در يك ماه مطلبي منتشر نمي‌شد كه دليل آن نبود سوژه بود.

وبلاگ را از آن جهت انتخاب كردم كه بتوانم خيلي صريح با مخاطبان ارتباط برقرار كنم و به هر فردي بدون اينكه ابزاري مانند روزنامه داشته باشم، بدون سانسور حرفم را بزنم البته اكنون كه به مطالب سال‌هاي قبل وبلاگم نگاه مي‌كنم به اين نتيجه مي‌رسم كه برخي مطالب را نبايد با آن ادبيات مي‌نوشتم اما صراحت در نوشته هايم وجود دارد. اگر يك‌نفر با حوصله تمام مطالب منبر نت را بخواند مي‌تواند به‌طور كامل از من و روحيات من آگاه شود و دليل آن هم نوشتار بدون سانسور و صراحت من است.

چرا به اين حد بر صراحت مطالب وبلاگتان تاكيد داريد؟

از قديم مي‌گفتند ارائه بليت نشانه شخصيت شماست و من مي‌گويم وبلاگ هر فرد نشانه شخصيت او است. اگر صادقانه در وبلاگ مطالبي درج شود، نشان‌دهنده اين است كه فرد نويسنده در جامعه هم آدم صادقي است. من شخصا انساني صريح هستم البته شايد برخي اين خصلت بنده را منفي تلقي كنند اما صريح و صادقانه نوشتن را به محافظه كاري و مصلحت انديشي ترجيح مي‌دهم.

براي من همواره اين سوال مطرح بوده كه چرا كميته فيلترينگ با مطالب شما برخورد نمي‌كند. خودتان هم قبول داريد كه برخي مطلب وبلاگتان تند نگاشته شده است؟

من قبول دارم برخي مطالب تند است اما بايد در نظر داشت كه تند نوشتن با توهين تفاوت دارد. من به بالاترين شخصيت اجرايي كشور انتقادات صريح مي‌كنم اما صراحت با توهين فرق دارد. من هيچ‌گاه حرفي را نمي‌نويسم كه به ضرر منافع مردم و نظام باشد. اگر كميته فيلترينگ بخواهد تذكر يا برخوردي با بنده داشته باشد، مطالب منبر نت شامل هيچ يك از جرايم نمي‌شود زيرا نه به نشر اكاذيب پرداخته‌ايم و نه به كسي توهين كرده ايم پس چرا بايد با ما برخورد شود؟ البته نبايد از اراده‌هايي غافل بود كه درصدد فيلتر منبرنت بوده‌اند اما بهانه‌اي پيدا نكردند.

بيشترين بازديد كننده از منبر نت چه رقمي بوده است؟

پربازديد كننده‌ترين روزها بين 2 هزار تا 2 هزار و پانصد مخاطب بوده است. البته مخاطب وبلاگ زياد نيستند و افراد خاصي به منبر نت سر مي‌زنند. اين افراد ديدگاهها و سابقه بنده را مي‌دانند يا از فعالان رسانه‌ها هستند. بسياري از سايتها از مطالب منبرنت استفاده مي‌كنند و مطالب در نشريات به چاپ مي‌رسد.

آيا در حوزه بحثي هم درباره مطالب وبلاگ شما مي‌شود و طلاب ديگر به نقد آنها ميپردازند؟

آنهايي كه مرا مي‌شناسند، درباره مطالب من صحبت مي‌كنند. اساتيد حوزه هم صحبتهايي دارند و در مورد اينكه مطلبي درست است يا خير نظر مي‌دهند.

آخرين مطلب وبلاگتان در مورد عزل و نصبها در حوزه است. مسئولان حوزه از اين مطلب گلايه نكردند چون احساس مي‌شد انتقادي است.

تاكنون مخاطب هيچ مطلبي در منبرنت مديران حوزه نبودند. اگر دانشگاه مشكلي داشته باشد، محل طرح آن رسانه و وبلاگ است اما در مورد حوزه اين طور نيست و ما اصلا انتقاداتمان را به رسانه‌ها نمي‌بريم زيرا نظريه قرباني خواهد شد.اگر نقدي باشد به راحتي با مديران حوزه در ميان مي‌گذارم. محل نقد حوزه، رسانه نيست چراكه اصل نظريه تلف مي‌شود.

ظاهرا شما در سايت مقام معظم رهبري هم فعال هستيد

اينطور نيست. در زمان ديدار ايشان با علماي قم دو گزارش حاشيه اين ديدار را نوشتم و در وبلاگ گذاشتم كه سايت رهبري از آنها استفاده كرد و جزو پر خواننده‌ترين مطلب بخش وبلاگهاي سايت رهبري هم شد. البته لازم است يادآوري كنم كه خودم در اين مراسم حضور نداشتم.

پس چطور حاشيه نوشتيد؟

سايت رهبري فردي را براي حاشيه نوشتن دارد اما ظاهرا اين فرد به دليل عدم آشنايي با علما حاشيه‌ ننوشت. من از طرق مختلف اطلاعات اين ديدار را جمع و گزارش كردم و دوستاني كه در اين مراسم حاضر بودند بعد از خواندن گزارش گفتند كه كل گزارش با واقعيت منطبق است.

زينب حقي: كمتر كسي است كه حضوردر فضاي مجازي درعصر‌اطلاعات را در برقراري ارتباطات و تعاملات اجتماعي خود در نظر نگيرد و اين مهم را به عنوان يكي از عوامل رساندن نظرات و مواضع خود به حساب نياورد. امروز علاوه بر فعالين سياسي، اجتماعي و فرهنگي كه استفاده از فضاي مجازي را به عنوان ابزاري براي پيشبرد اهداف خود و انتقال نگاه‌هاي خود به افكار عمومي استفاده مي‌كنند، قشر روحاني نيز استفاده از اين فضا را به عنوان امكاني براي رساندن پيام خود و تبليغ آموزه‌هايش در نظر گرفته است. هرچند كه استفاده از اين امكان در ميان اين قشر به نسبت ساير اقشار فراگير نشده است، ولي رشد قابل توجهي داشته است.

حجت الاسلام قاسم روانبخش، روزنامه‌نگار و فعال سياسي است. وي دبير سياسي نشريه پرتوسخن،عضو هيات علمي موسسه آموزشي و پژوهشي امام‌خميني(ره)، از شاگردان آيت‌الله مصباح يزدي و از حاميان سرسخت دولت است. روانبخش از جمله روحانيوني است كه ابتدا با راه‌اندازي وبلاگ و به تازگي هم با تبديل آن به سايتي با عنوان «روان نويس» از حضورروحانيت در عرصه مجازي دفاع مي‌كند و معتقد است كه روحانيون با نوشتن مطالب خود مي‌توانند آنها را در اختيار ديگران قرار دهند . وي تاكيد مي‌كند كه اگر روحانيون مطالب خود را در دفترچه و بالاي تاقچه بگذارند فقط خود آنها قادر به استفاده از آن هستند يا نهايتا اگر تبديل به كتاب شود،عده معدودي مي‌توانند از آن بهره ببرند.

آقاي روانبخش چه انگيزه‌اي سبب شد شما به عنوان فردي روحاني وارد فضاي مجازي شويد و اقدام به راه‌اندازي وبلاگ كنيد؟

معتقدم فضاي مجازي فضاي گسترده‌اي است كه به عنوان يك امكان مهم در اختيار همه قرار دارد و وقتي دشمنان ما از اين فضا استفاده‌ گسترده‌اي مي‌كنند تا عليه انقلاب و نظام اقداماتي را انجام دهند و ما هم مي‌توانيم از اين فضا در جهت تقويت انقلاب و نظام استفاده كنيم.فضاي مجازي امكاني است كه مخاطبان خاص خود را دارد و بنده هم بر اين اساس ابتدا وبلاگ خود را راه‌اندازي كردم و به تازگي هم به سايتي با عنوان روان‌نويس تبديل شده است و به زودي از آن رونمايي مي‌شود.

بازديدكنندگان وبلاگ شما بيشتر چه كساني هستند؟

عده‌اي از مخاطبان داخلي هستند و عده‌اي هم كساني هستند كه در خارج از كشور مانند آمريكا، كانادا، مالزي و مصر به وبلاگ من مراجعه مي‌كنند.

برخي معتقدند كه روحانيون رابطه خوبي با فضاي مجازي ندارند تحليل شما در اين ارتباط چيست؟

اين مسئله درستي نيست. اين نوع تحليل‌ها نشان مي‌دهد كه اين افراد اطلاع‌ چنداني از وضع روحانيت ندارند. مثلا در موسسه پژوهشي امام خميني (ره) اكثر افراد وبلاگ دارند. اغلب طلبه‌ها به روز هستند حتي امكان چت كردن با افردي كه خارج از كشور هستند نيز براي ما فراهم است و بسياري از افراد در خارج از كشور از اين طريق به اسلام دعوت شدند و تالارهاي گفت‌وگويي كه راه‌اندازي شده است،امكان ارتباط در اين زمينه را فراهم كرده است. حتي ما طلبه‌هايي را داريم كه در خانه خود اين تالار‌ها را راه‌اندازي كردند و با اقصي نقاط دنيا و با ايرانيان مقيم اين كشورها بحث‌هاي خوبي صورت مي‌گيرد. البته نمي‌توانيم ادعا كنيم همه روحانيون از اين امكانات استفاده مي‌كنند، ولي خيلي از آنها ازاين امكانات را دارند و از آن بهره مي‌برند.

كامنت‌هايي كه در وبلاگ شما مي‌گذارند بيشتر در چه زمينه‌اي است؟

بسياري از كامنت‌هايي كه در پست‌هاي من گذاشته مي‌شود، تشكر از مطلب منتشر شده است. برخي سوال مي‌كنند و برخي هم مطالب خصوصي است كه مي‌خواهند منتشرنشود، البته وقت هم ندارم كه همه‌ كامنت‌ها را مطالعه و پاسخ بدهم.

مطالبي كه در وبلاگ و سايتهاي روحانيون منتشر مي‌شود چه تفاوتي با وبلاگ مردم عادي دارد؟

موضوعات وبلاگهاي روحانيون با يكديگر متفاوت است. برخي از آنها سياسي، برخي فرهنگي و عده‌اي هم مطالب علمي مي‌نويسند و در اين زمينه نوع وبلاگ مهم است. معتقدم وقتي شخص روحاني مطلبي را مي‌‌نويسد، فرصت خوبي است كه نوشته خود را در فضاي مجازي هم قرار دهد و مطالبي كه بنا دارد تبديل به كتاب شود را در داخل وبلاگش بگذارد و آن وبلاگ را معرفي كند. چه بسا كساني هستند كه در عالم مجازي تحقيق مي‌كنند و در پي مطلب خاصي هستند كه نوشته‌هاي آن روحاني مي‌تواند به آنها كمك كند. ما اگر مطالب خود را در دفترچه و بالاي تاقچه بگذاريم، فقط خودمان مي‌توانيم از آن استفاده كنيم يا نهايتا اگر تبديل به كتاب شود، عده معدودي مي‌توانند از آن بهره ببرند. توصيه من به همه روحانيون اين است كه براي خود يك وبلاگ طراحي كنند تا ديگران فرصت استفاده از مطالب آنها را داشته باشند همچنين آنها نيز مي‌توانند از نقطه نظراتي كه در فضاي مجازي منتشر مي‌شود استفاده كنند. معتقدم روحاني در عصر امروز نبايد تنها به دفتر كاغذي خود بسنده كند بلكه بايد مطالب خود را سخاوتمندانه در فضاي مجازي قرار دهد تا ديگران هم از آن استفاده كنند.

به نظر شما آسيبي كه امروز بر فضاي مجازي ما وارد است،چيست؟

در فضاي مجازي همچون فضاي حقيقي ممكن است هرچيزي جلوي چشم انسان قرار گيرد و توجهش را جلب كند و خدايي ناكرده به گمراهي كشيده شود. در اين شرايط بايد انسان ببيند كه به دنبال چه چيزي است. بايد توجه داشت كه فضاي مجازي در اين مسائل بدتر از فضاي حقيقي است. همين كه انسان وارد اينترنت مي‌شود، صدها چيز جلوي چشمش قرار مي‌گيرد. قطعا در اين فضا سايت‌ها و وبلاگ‌هايي هستند كه مطالب خلاف اخلاق و مسائل اعتقادي غلط را ترويج مي‌كنند لذا بايد با دقت و حوصله ايمان خود را تقويت كنيم.